Akademik Dževad Hozo (Užice, 1938) vizualnost svoje grafike podiže do onog stepena gdje idejna energija i umjetničko razrješenje prelaze jedno u drugo bez ikakvog hijatusa: vizualnost, sama po sebi, postaje ideja, a ideja se preobražava u čistu vizualnost. Ali, Hozo se ne predaje čistom vizualnom hedonizmu, vizualnost nije svrha samoj sebi. No, ni narativni sloj se ne nameće onom presudnom snagom gdje bi se umjetničko rješenje nudilo samo kao ilustrativni aspekt.
Predmetnog se Hozo, dakle, nikad ne odriče. Ni narativnog kao njegovog eha. Ponekad ga uzdiže do svetosti, kao što je to činio sa stećkom. Ali istinski medijum u kojem se otjelovljuje njegova grafika jeste smeđa boja sa svojim ogorjelim odrazima u prostoru. Istovremeno, ona je sublimaciju poetskog kojim prožima svaku svoju grafiku, dajući joj više duhovno osmišljenje. Po tim elementima se prepoznaje i diferencira njegova osobenost. Sve to zatičemo i u ciklusu grafika nastalih tokom rata.
Za uspostavu ikonike poslužili su mu antropomorfni oblici, rastočeni u plošnu formu i okvir u kojem se odigrava krvava igra povijesti. I tu se zbio paradoks koji je dalje razvijao kontinuirani princip Hozina likovnog mišljenja, začetog na samom početku njegova stvaranja. Smeđa boja je u znatnoj mjeri prozračena, bez zgrudvanih čvorišta, upravo poetsko je postalo još prisutnije no što je ranije bilo, a onda se u to potencirano poetsko utkala tematika ratnih proloma, čiji smo svjedoci. Postupak je to koji je dijametralno suprotan od dosadašnjeg, jer u dosadašnjem stvaranju Hozo je temu nastojao da svede u jedinstven akord, nerazlučivu cjelinu. Sada između njih uspostavlja kontrapunktalni odnos, dijalošku formu. Čovjekolikost je izgubila svoju realnu egzistenciju, postala je providnost, sjenka koja se udvostručavala čime se sama struktura još više rasplinjavala.
Nešto konzistentniju iluziju predmetnog očuvao je u gornjem segmentu eksponata, mada ljudska forma poprima ponešto od magmatske deformiranosti, ali sa naglašenijim asocijativnim prepletom. Taj segment čuva svoju postojanost čitavim ciklusom sa unutrarnjim pomjeranjima odnosa iznad koga će se, u jednom trenutku, pojaviti stećak i kao relikvija i kao simbol i živi refleks postojanosti. U tom segmentu održava se i ona žarišna tačka koja je kod Hoze bila polazište u razradi tematike, ali i vraćanje u nju kao sublimaciju spoznaje. Spoznaja se, pak, ne razvija, samo se modulira u svojoj unutarnjoj strukturi, i više poprima metaforično određenje nego eksplicitnu energiju iskaza. U nejgovim transformacijama se očituje i sadržaj naslova listova, brojanje dana ratnog vitlanja, dnevnik koji, istina, ne prati zbivanja u njihovoj vremenskoj sukcesiji, već u paradigmatici njihovog obesmišljenja.
Otuda se, iako su se ove grafike razvijale kao nerazlučiv ciklus, svaki list ima i svoju paradigmatsku samostalnost, svaki od njih u sebi oličava tragičnost. Četrdeset listova je četrdeset paradigmi zla koje se opredmećivalo u našoj zbilji, i tu se kriju dramatski naboji. Ovakvim svojim postupcima Hozo je svoje listove doveo do ruba apstraktnog govora, misao se zgrudvala do univerzalne kategorijalnosti, bez fiksacije vremena i prostora.
Međutim, trenutak kada su nastajali ovi listovi, i ono čime su inspirirani (a inspirirani su našom najneposrednijom zbiljom) iziskivali su od slikara otvoreni aktivizam; i učinio je to, reklo bi se, na maestralan način: bez retorike i deklamacije, parolaštva i dogmatike. On je primijenio metonimijski postupak, u korpus svojih vizija uveo je likovnu parafrazu konzerve kao egzistencijalni proton, s tim parafrazama je razvio svoj narativni sloj i aktualizirao svoj odnos prema neposrednim realijama. Kompozicijski ih je postavio tako da su u prostor slike dolazile rasprskavanjem unutarnjeg skrivenog jezgra, formirajući spektralno ozračje svojih misaonih silnica i, mada su fiksirane izvan okvira čovjekolike sjenke, one se integriraju u opću ikoniku i razuđuju vizualni okvir slike.
Sigurno je, ma gdje bili izloženi listovi ovog umjetnika, izazvali bi pozornost i predstavljali događaj koji se lako ne zaboravlja, budući da fasciniraju u svim svojim aspektima – od ideje i njene umjetničke razrade do perfekcionizma u izvođenju koji nas još više učvršćuje u ubjeđenju da je Dževad Hozo umjetnik značajan u daleko širim obzorima od bilo kakvog regionaliteta. Njegove grafike govore jezikom krajnje likovne i tehničke pročišćenosti, vizualne koncentracije i vizionarske snage.
Vojislav Vujanović, 14. 02. 1996.
(Tekst objavljen u: VUJANOVIĆ VOJISLAV / Alkemija slike.
Sarajevo: Savez novinara Bosne i Hercegovine, 1997. Str. 67-70)
Vojislav Vojo Vujanović 