Godine 1994, u galeriji Collegium artisticum, uz prisustvo zadivljujućeg broja Sarajlija, otvorena je reprezentativna izložba slika Affana Ramića (Derventa, 1932-Sarajevo, 2015). Sve su slike nastale u toku rata i sve te slike, na živ način, korespondiraju sa tragikom koja nas je zadesila. Affan Ramić je postao rapsod te tragedije i njen likovni kroničar. Njegov govor se uzdiže do one obuhvatnosti gdje se i vrijeme i čovjek slivaju u nerazdvojno jedinstvo, u homerovsku sliku stradanja.
Affan Ramić zatvara svoju sliku u gamu ogorjelih predmeta. To je živi sloj slike u kome zbiljno otjelovljuje svoj govor, sloj doživljenog i neposredne komunikacije sa povijesnim miljeom iz koga su potekli impulsi koji su aficirali dušu umjetnikovu i potakli ga na stvaralački akt. To je sloj atribuiranog vremena i prepoznatljivosti koja ne dozvoljava slici da se izgubi u magmama slobodnih apstrakcija.
U drugom sloju se odvija konstrukcija slike, njeno oformljavanje, unutarnje struktuiranje. To je sloj očuđavanja vizije, sloj očišćene umjetnikove stvaralačke magije, sloj nadstvarnog. I, ako u prvom sloju možemo prepoznati jasne akcente racionalne formulacije teme, ovdje se slika rasterećuje svega što ne živi čistom energijom likovnosti, predmetno se rastvara u dramatiku neodredljivih bojenih akcenata, neuhvatljivih u svome ustrajnom nemiru i protoku, formuliraju se ritmovi začudnih snopova unutarnjih odnosa, stvaraju se kolopleti čudesnog.
Teško je definisati te forme. One mogu posmatračevo oko dovesti do vizija rasapa žive materije, do rastvaranja organskih formi i otkrivanja unutarnjih suština ili onog zaumnog gdje se imaginacija više ne može kontrolisati već ona radi po svojim unutarnjim zakonitostima ustrajnog prerađivanja stvarnosnog koga se umjetnik, i pored svega, nastoji da ne odrekne. I tu se očituje tenzija unutarnjeg razrastanja: predmetno sa ustaljenim repertoarom oblika ovdje se razgorjeva u kozmos izmaštanih oblika i u tom segmentu Affan Ramić se pokazuje snažnim umjetnikom u našim bosanskohercegovačkim okvirima.
Čovjek uistinu biva zatečen: na oko 150 eksponata razvija se jedan svijet u kome gotovo da i nema ponovljenih stanica, stanica za odmor. Ramić ne dozvoljava da se dođe do predaha, svaka slika ima drugačije strukturalne odnose, udari kistom uvijek pronađu neki novi odnos, neku novu unutarnju konzonancu, jedan novi ritmički prostor. To je ono tvoračko kojim je Affan Ramić obezbijedio onu zvučnost svome imenu. Otuda bi posebno interesatno bilo proučiti njegov duktus i sa estetičkog i sa psihološkog stanovišta, razjasniti koji su udari kistom oni osnovni a koji su sekundarni u stvaranju cjelovitog kaleidoskopa, s jedne strane, a s druge dokučiti taj unutarnji rezervoar nemira koji u njegovoj svijesti neprestano produkuje nova formalna određenja, koji su to unutarnji poticaji i kakva je to unutarnja energija koja pokazuje takvu sposobnost produkovanja kakva se očituje kod Affana Ramića
Ovakva se pitanja nameću i zbog toga što on na različite načine nanosi boju. U jednom trenutku susrećemo se sa snažnim, otežalim namazima da bismo u slijedećem trenutku, ili na susjednom dijelu slike primijetili da se boja nanosi u krajnje istanjenom sloju, toliko istanjenom da kroz nju probija sirovost materije same potke. Njegovi duktusi se ne razmeću samo po površini potke, oni probijaju kroz nju i stvaraju odnose dubine kao iluzije, dubine kao čiste egzistencije slike. Ovaj segment je on još dublje razradio unoseći u površinu potke i spužvaste materijale, sasvim slučajnih oblika, prevlačeći i preko njih svoje nanose boje. Sve to dovodi do neobičnog dinamizma, do stvaranja novih formi, do one maštovitosti s kojom je uistinu teško naći bilo kakvu poredbu. S druge strane, Ramić sliku dovodi do osobenosti koja ne dozvoljava da se njegovo slikarstvo smiri u nekom prepoznatljivom rafu povijesti umjetnosti. Zapravo, u njegovoj slici se preklapa nekoliko modernih likovnih obrazaca, od fovističkih nemira, futurističke razgrađenosti, ready-made modela, do nadrealnih imaginativnih zaskoka. I sve se to sklada u govor ustrajnih nemira, baroknog razuđenog govora.
Jedan od bitnih konstitutivnih elemenata njegove slike jeste predmet, predmet uzet iz puke realnosti, predmet zasićen tom realnošću i obilježen trenutkom te realnosti. To je trenutak ratnog beznađa koji je umjetnik doživio u svoj njegovoj tragičnosti. Te tragičnosti on ne želi da se odrekne, on neće čak niti da je uzdiže do stepena univerzalne kategorije i da je, na takav način, otuđi od sebe, on je hoće zadržati kao nepobitni dio svoje biografije i upravo tako “biografičnu” unijeti u sliku.
Ovdje se predmet transformiše u nekoliko svojih preobrazbi: on postaje dijagram biografskog fokusa umjetnikovog, zatim urasta u sliku kao konstitutivni dio i, najzad, on postaje nosilac značenjskog u slici, postaje spregnuta sintagma povijesne tragike. Tu je moguće primijetiti razliku u snazi govora likovne umjetnosti i govora poezije. Poezija može u većoj mjeri da rafinira svoju metaforu, ali nikada ne može da je tako usloji kao što to može slika. Ramićeva slika podrazumijeva i taj rafinman poetske metafore, ali i i ono što nadilazi taj rafinman, onaj prostor u kojem se povijesna tragičnost ogleda u svome zdencu. Dakako, ni ovdje se Ramić ne zadržava na jednoj ravni: on unosi žive predmete u samu sliku, ali ponekad čitavu sliku gradi od golog predmeta ili dovodeći nekoliko predmeta u određenu sintatičku cjelinu.
Affan Ramić bira one predmete na kojima se jasno očituje djelatnost čovjeka kao tvoračkog bića i, zatim prati šta se sa tim humanim u predmetu desilo prilikom takođe čovjekove destruktivne djelatnosti. Affan boluje tragičnost zbivanja znatno više no što bi htio da kaže svojim “optužujem”. Otuda u njegovoj slici i njegovim predmetima ima sućuti za sve, sućuti za čovjeka, sućuti za njegovu i sopstvenu tragičnu sudbinu.
Vojislav Vujanović, 15. 03. 1994.
(Tekst objavljen u: VUJANOVIĆ VOJISLAV / Alkemija slike
Sarajevo: Savez novinara Bosne i Hercegovine, 1997. Str. 163-166)
Vojislav Vojo Vujanović 